Half september staat de eerste lading tulpenbollen alweer in de schappen bij Intratuin en Welkoop, en dat is geen toeval. Vanaf nu tot de eerste strenge vorst heeft de grond nog genoeg restwarmte om wortels te laten groeien, terwijl de bovengrondse temperatuur al daalt en schimmels minder kans krijgen. Wie nu bollen de grond in stopt, wandelt in maart tussen krokussen en in april tussen tulpen, terwijl de buren die in november nog moeten beginnen achter de feiten aanlopen. Fluwel, de bekende bollenkweker uit Nieuwe Tonge, adviseert zelfs om met de vroegste soorten al in de derde week van september te starten, zeker op zwaardere kleigrond waar de bodem na een regenbui traag opwarmt.
Waarom september wint van oktober en november
Een bloembol is eigenlijk een compleet plantje in ruste, met bloem en blad al aangelegd in miniatuur, en die heeft alleen wortels nodig om dat pakketje straks omhoog te duwen. Wortelgroei komt op gang zodra de bodemtemperatuur onder de vijftien graden zakt, en dat gebeurt in de meeste Nederlandse en Belgische tuinen ergens tussen half september en begin oktober. Plant je te laat, dan heeft de bol bij de eerste vorstperiode nog nauwelijks wortelgestel gevormd en verschijnt de bloei in het voorjaar zwakker en later dan bij bollen die drie tot vier weken langer de tijd hebben gehad. Bakker.com rekent daarom met een vuistregel van zes weken wortelvorming vóór de bodem echt koud wordt, wat voor het westen van Nederland neerkomt op uiterlijk begin november voor tulpen en half oktober voor de gevoeligere hyacinten.
Kies liever voor september dan voor oktober als je de keuze hebt, want het verschil in bloeikwaliteit is met het blote oog te zien. Een tuinier uit Wageningen die al vijftien jaar bollen kweekt voor de lokale markt, vertelde me ooit dat vroeg geplante Darwin-hybride tulpen gemiddeld twee centimeter hoger uitgroeien dan exemplaren die pas in november de grond in gaan — een detail dat niemand opvalt totdat je de twee rijen naast elkaar ziet staan.
Welke bollen je nu moet kopen, en welke beter kunnen wachten
Tulpen en narcissen
Voor een klassieke voorjaarstuin zijn Darwin-hybride tulpen (zoals 'Apeldoorn' en 'Pink Impression') en narcissen als 'Tête-à-tête' de veiligste keuze, simpelweg omdat ze tegen vorst kunnen en niet doorrotten in natte grond. Bij Intratuin betaal je voor een net van twintig tulpenbollen doorgaans tussen de 6,95 en 9,95 euro, en narcissen zijn met 5,50 euro voor vijftien stuks nog iets voordeliger. Narcissen hebben als extra voordeel dat muizen en woelmuizen ze links laten liggen vanwege de giftige lycorine in de bolschubben, terwijl tulpenbollen voor knaagdieren juist een delicatesse zijn.
Kleine bolgewassen voor onder bomen en in gazonranden
Krokussen, sneeuwklokjes en blauwe druifjes ('Muscari') horen ook in september de grond in, en die combineer je het beste in bosplantsoen of aan de rand van het gazon waar je ze niet meteen hoeft te maaien in het voorjaar. Allium, de sierui met zijn opvallende bolvormige bloeiwijze, wil juist een zonnige, goed doorlatende plek en verdraagt geen kletsnatte voeten. Wacht met hyacinten tot begin oktober als je in een tuin met veel schaduw en late nachtvorst zit, want deze bollen zijn gevoeliger voor te vroege wortelgroei bij nog te warme grond.
De juiste diepte en de juiste afstand
De vuistregel die elke Nederlandse tuincentrummedewerker je zal geven, is drie keer de hoogte van de bol als plantdiepte, dus een tulpenbol van vijf centimeter gaat vijftien centimeter de grond in. Voor kleinere bolletjes zoals krokussen volstaat acht tot tien centimeter, terwijl de forsere allium-bollen tot twintig centimeter diep mogen. Plant niet te dicht op elkaar: reken op zeker tien centimeter tussenruimte voor tulpen en narcissen, anders concurreren de wortels om dezelfde voedingsstoffen en blijft de bloei mager.
En dan die ene vraag die iedereen zich stelt zodra de eerste regenbui van september de tuin in een moeras verandert: wat als mijn grond gewoon te nat is voor bollen?
Bollen in potten: het alternatief voor natte kleigrond
Op zware kleigrond, zoals je die veel tegenkomt in de Betuwe en delen van Zeeuws-Vlaanderen, is doorrotten het grootste risico voor tulpen en hyacinten. In dat geval is een pot met een laag potgrond gemengd met scherp zand een betere oplossing dan de volle grond, en dat is geen noodgreep maar een bewuste keuze die veel professionele hoveniers zelf ook maken. Zet de pot op voetjes zodat overtollig water kan wegstromen, en gebruik een mengsel van twee derde tuinaarde en een derde grof zand voor voldoende drainage. Vermijd potgrond met te veel organische compost, want die houdt vocht juist vast op het moment dat de bollen dat het minst kunnen gebruiken.
Bescherming tegen muizen en woelmuizen
Woelmuizen en veldmuizen zien een pas geplant bed tulpenbollen als een wintervoorraad, en in tuinen grenzend aan weilanden of volkstuincomplexen is de schade soms compleet — hele rijen bollen verdwenen tegen de tijd dat de vorst invalt. De meest betrouwbare bescherming is een mand van kippengaas met een maaswijdte van maximaal anderhalve centimeter, waarin je de bollen plant voordat je de mand ondergronds afdekt. Sommige tuiniers zweren bij scherpe schelpen of gebroken lavasteentjes rond de bollen, maar de resultaten daarvan zijn wisselend en in vochtige grond spoelt het effect binnen een paar weken weer weg. Als je al eerder problemen met knaagdieren hebt gehad, is de kippengaasmand de enige methode die tuincentra zelf ook durven te garanderen.
Combineer met wat er in de moestuin al plaatsmaakt
September is ook de maand waarin de laatste zomergroenten uit de moestuin verdwijnen, en die vrijgekomen plekken zijn ideaal voor een border met voorjaarsbollen. Een geïnteresseerde moestuinier plant bijvoorbeeld tussen de rijen wintersla en spinazie een strook narcissen, zodat de border in april al kleur heeft terwijl de nieuwe groentezaailingen nog moeten opkomen. Zorg wel dat je de bollen niet te dicht bij de plek plant waar je in maart weer gaat spitten voor nieuwe groenten — een verloren rij tulpenbollen onder de schop van een enthousiaste tuinman is een klassieker.
De beloning voor wie nu de moeite neemt, komt pas over zeven maanden, en dat is precies waarom zoveel mensen het uitstellen tot het te laat is. Wacht niet tot de novemberregens de grond onwerkbaar maken — de bollen die deze maand de grond in gaan, zijn dezelfde bollen die in maart als eerste door de rijp heen breken.